Pojęcie rozkazu.

Rozkaz jako definicja ustawowa.

Rozkaz jest nieodzownym elementem działania armii według panującej zasady hierarchicznego podporządkowania. Ze względu na szczególną specyfikę wojska, rozkaz stanowi podstawową formę przekazywania poleceń, w związku z tym konsekwencje wynikające z wykonania bądź niewykonania rozkazu obwarowane są sankcjami karnymi, co stanowi fundament dyscypliny wojskowej. Powszechnie, bowiem wiadomo, iż obowiązkiem żołnierza jest wykonywanie rozkazów, Należy nawet stwierdzić, iż „rozkaz stanowi fundament istnienia armii” [1].

Po raz pierwszy w polskim ustawodawstwie definicja rozkazu ukazała się w kodeksie karnym Wojska Polskiego z 1944 r. [2]. Art. 74 Kodeksu brzmiał następująco: „Przez rozkaz należy rozumieć zarządzenie lub rozporządzenie wydane w trybie służbowym przez przełożonego podwładnemu albo przez starszego w stopniu wojskowym – młodszemu”.

Tak ujęta definicja rozkazu, jako „zarządzenie” lub „rozporządzenie” spotykała się w doktrynie z liczną krytyką. Jak słusznie zauważył J. Ziewiński, podane zwroty określają przede wszystkim akt normatywny, na przykład akt prawa administracyjnego, wydany przez organ państwowy. Można zatem stwierdzić, iż tak określona definicja rozkazu nie była ściśle sprecyzowana, a w konsekwencji prowadziła do licznych nieporozumień. Nie można bowiem wymagać, aby wydany rozkaz stanowił akt normatywny nakazujący określone działanie, bądź zaniechanie działania.

Należy zwrócić uwagę, iż rozkaz definiowany był ściśle jako „zarządzenie” albo „rozporządzenie”. W doktrynie wówczas tak ujęta definicja tego pojęcia spotkała się z liczną krytyką. Jak słusznie twierdzi J. Ziewiński

Zarówno określenia „zarządzenie”, jak również „rozporządzenie” jednoznacznie kojarzą się z aktem normatywnym. Byłoby zatem nielogiczne, gdyby każdy rozkaz przełożonego miałby stanowić akt administracyjny, chociażby dlatego, iż tylko organy państwowe są uprawnione do wydawania tego typu aktów. [3].

W związku z tym, nie można było również stwierdzić, iż każdy uprawniony do wydawania rozkazów jest jednocześnie uprawnionym do wydawania aktów normatywnych. Do ich wydawania bowiem właściwe są jedynie ściśle określone organy władzy państwowej. Należy zauważyć, iż rozkaz nieraz dotyczy prostych spraw codziennych w stosunkach służbowych, więc trudno byłoby wymagać, aby było to objęte regulacją normatywną. Na przykład polecenie przełożonego, dyżurującego w stajni, wydane w formie aktu normatywnego o treści: „przeczesać koniowi ogon” byłoby jednak zbyt daleko idące w swym absurdzie [4].

Zmiana definicji pojęcia rozkazu nastąpiła dopiero wraz z wejściem w życie kodeksu karnego z 1969 r., kiedy to ustawodawca zrezygnował z oddzielnego Kodeksu Karnego Wojska Polskiego, na rzecz rozszerzenia Kodeksu Karnego o część wojskową.

Art. 290 § 3 k.k. z 1969 r. ustanowił następującą definicję: „Rozkazem jest polecenie określonego działania lub zaniechania wydane służbowo żołnierzowi przez przełożonego lub uprawnionego żołnierza starszego stopniem” [5].

Obecnie obowiązujący Kodeks Karny z 1997 r. posługuje się taką samą wykładnią pojęcia rozkazu, co poprzedni. Jednakże definicja ta znajduje się w rozdziale XIV k.k. poświęconym objaśnieniu wyrażeń ustawowych, bowiem stanowi o niej art. 115 § 18 k.k.

Umieszczenie definicji rozkazu w rozdziale XIV kodeksu karnego, poświęconym objaśnieniu wyrażeń ustawowych, stanowi o nadaniu temu pojęciu charakteru „definicji legalnej”, co w gruncie rzeczy oznacza, iż tak ujęta definicja pojęcia rozkazu obowiązuje w toku wykładni prawa karnego [6].

Jednakże należy także zauważyć, iż poza definicją ustawową, zamieszczoną w polskim kodeksem karnym, elementy dotyczące pojęcia rozkazu znajdują się również w rozporządzeniach i regulaminach wojskowych, na przykład w Regulaminie Ogólnym Sił Zbrojnych RP [7]. Czasami zamieszczane są one jeszcze w innego rodzaju przepisach wojskowych o charakterze administracyjnym, jednakże w hierarchii wojskowej w pierwszej kolejności obowiązują przepisy ustawowe – zawarte w kodeksie karnym. Mimo to, wojskowe normy regulaminowe są równie ważne, stanowią one bowiem uzupełnienie przepisów kodeksowych [8].

Ważnym czynnikiem, przy ogólnym omówieniu pojęcia rozkazu jest fakt, iż rozkaz pochodzić musi albo od przełożonego, a więc żołnierza, któremu wykonawca rozkazu służbowo podlega, albo od żołnierza starszego stopniem, ale tylko w sytuacjach ściśle określonych regulaminem wojskowym, bowiem samo tylko starszeństwo stopniem nie daje uprawnienia do wydawania rozkazów [9].

Należy również zaznaczyć, iż rozkazem nie są prośby, oświadczenia, propozycje itd. Rozkaz ma być wyrazem woli przełożonego, w taki sposób, aby nie było wątpliwości, jaka jest jego treść. Rozkazu również nie stanowią regulaminy wojskowe, instrukcje o charakterze ogólnym, nawet jeśli są rozkazem nazwane. Nie jest nim również rozporządzenie, które reguluje rozkład zajęć jednostki, tryb pracy, choćby na mocy rozkazu został taki akt wprowadzony do obowiązywania. Ma to ogromne znaczenie w momencie określania zakresu odpowiedzialności karnej za wykonanie lub niewykonanie rozkazu.

Jednakże, za rozkaz uznany będzie pisemny rozkaz pododdziału, jeśli będzie skierowany do poszczególnych żołnierzy, poprzez który nałożony będzie na nich konkretny obowiązek działania. (o tym szerzej w rozdziale V) [10].

Masz pytania/propozycje przejdź do formy kontaktowej.